Do 25 kwietnia Zamek Żupny oraz Kopalnia Soli pozostają nieczynne
LOKALIZACJA ZAMEK ŻUPNY
DATA 8 marca - 31 maja 2021
Na wystawie będzie można oglądać 70 najciekawszych i najcenniejszych obiektów ze zbiorów wielickiego muzeum. Starannie wyselekcjonowane eksponaty pokażą kierunki zainteresowań i badań Muzeum, różnorodność zbiorów i kolekcji. W ten sposób uczcimy jubileusz 70-lecia powstania Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka.
Zastosowane przez autorów kryteria wyboru „70 bohaterów” wystawy, to nie tylko wartość materialna i walory artystyczne, ale także wartość historyczna. Na wystawę trafią także muzealia rzadko pokazywane stanowiące punkt wyjścia do opowieści o ważnych tematach i osobach dla historii kopalni i Wieliczki.
 
Prezentowane obiekty pochodzą ze zbiorów: geologicznego, archeologicznego, sztuki, etnograficznego, techniki górniczej, kartografii, archiwum i specjalnego. Wśród nich m.in: róg Bractwa Kopaczy z 1534 r. (jeden z najcenniejszych obiektów w zbiorach Muzeum wypożyczany wielokrotnie na wystawy zagraniczne), prace Władysława Skoczylasa (wielickie Muzeum posiada największą w Polsce kolekcję jego prac), niezwykle cenna solniczka z agatu z końca XV w. (obecnie najstarsza w kolekcji i  po raz pierwszy pokazana publicznie), ale także pierwsza w kolekcji solniczek - drewniany dwojak, różne okazy soli - kryształy, stalaktyty i choinki, prehistoryczne naczynia warzelnicze i przedmioty codziennego użytku, rzeźby w drewnie i soli, kukiełki z szopki z czasów II wojny światowej wykonane przez założyciela Muzeum Alfonsa Długosza, dokumenty królewskie, starodruki, księga personalna załogi oraz  księga zwiedzających kopalnię;
 
Autorami scenariusza wystawy są: dr Barbara Konwerska i Marek Skubisz.
Wystawa będzie prezentowana w Zamku Żupnym od 8 marca do 31 maja 2021


KATALOG WYSTAWY

WYWIAD Z TWÓRCAMI WYSTAWY

HISTORIA MUZEUM

PORTRET TWÓRCY MUZEUM

Paradny topór górniczy –  barta

Czas powstania: 1790–1820, miejsce powstania: Saksonia, Niemcy, materiał: żelazo i róg jelenia
 
Topory górnicze wywodzą się z Saksonii i łączyły się  z górnictwem rud metali: srebra, miedzi i ołowiu. Początkowo (w XVII wieku) noszone były jako narzędzie pracy i oznaka statusu górników – ludzi wolnych, którzy mieli przywilej posiadania broni. Szybko zaczęły się pojawiać także w rękach książąt i kierownictwa górniczego. Od początku XVIII wieku były zastrzeżone dla „kopaczy” (ludzi, do których należały szyby) i najwyższych urzędników. Barty, podobnie jak laski górnicze, były odznakami honorowymi, które noszono przy uroczystych okazjach jako ozdoba i część stroju górników. Wykorzystywano je m.in. podczas parad Akademii Górniczej we Freibergu w XVIII wieku.

Jan Matejko i górniczy topór na jego obrazie
Artysta na swoim monumentalnym obrazie „Bitwa pod Grunwaldem”, pośród kłębiących się ciał rycerzy, wojowników, koni oraz różnorodnej broni, namalował także topór górniczy.
Wystarczy uważnie przyglądnąć się scenie z Wielkim Mistrzem Krzyżackim by go zobaczyć. Trzyma go w prawej ręce wojownik w czerwonym kapturze z zamiarem uderzenia  Mistrza. Broń ta ma charakterystyczny kształt barty górniczej. Oczywiście przedmiot ten nie mógł być używany podczas bitwy grunwaldzkiej 15 lipca 1410 r. i to przez wojownika niższego stanu. Jan Matejko czasami świadomie dokonywał takich zabiegów - umieszczał na obrazach  przedmioty z innych czasów lub miejsc - starając się zawrzeć dodatkowe aluzje i znaki o znaczeniu symbolicznym.
 
Największa w Polsce kolekcja bart
Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka posiada największą w Polsce kolekcję toporów górniczych. Niestety nie ma podstaw by wiązać pochodzenie któregokolwiek z nich z Wieliczką. Nie można jednak wykluczyć, że któryś z urzędników saskich, przybyłych do Rzeczypospolitej za panowania królów z dynastii Wettinow nie zabrał ze sobą topora górniczego do Wieliczki. Takim wybitnym saskim fachowcem był Jan Gotfryd Borlach – geometra, twórca planów wielickiej kopalni i inicjator ważnych dla postępu technicznego przedsięwzięć. Czy jednak przywiózł do Wieliczki bartę – nie wiadomo.

Opis przedmiotu:
Barta składa się z dwóch części.  
Żeleźce wykonane jest z blachy żelaznej, prostokątne, z uskokiem w dolnej części, u góry
wydłużające się w charakterystyczny, długi szpic.
Drzewce jest wykonane z rogu jelenia i pokryte zdobieniami przedstawiającymi sceny pracy górników, motywy religijne, ornamenty roślinne i geometryczne. 
Wymiary: długość: 78,5 cm, szerokość: 21,6 cm

Róg Bractwa Kopaczy

Czas powstania: 1534 r., miejsce powstania: Polska, Kraków, autor: Andreas Dürer ?, materiał: róg, srebro
 
Róg jest najcenniejszym na wystawie obiektem. To unikatowe dzieło sztuki z epoki renesansu, które symbolizuje dawne bogactwo Żup Krakowskich.
Ofiarował go górnikom w 1534 r. Seweryn Boner, pełniący wówczas urząd żupnika, czyli zwierzchnika przedsiębiorstwa solnego i jednocześnie wielkorządcy zamku krakowskiego. Róg zwykle znajduje się na wystawie stałej  Żupy Krakowskie – przedsiębiorstwo królewskie w Muzeum w Kopalni Soli.
 
Róg własnością Bractwa Kopaczy
Róg należał do Bractwa Kopaczy, zrzeszającego podstawową grupę pracowników kopalni już od średniowiecza.Używany był podczas największych uroczystości i procesji, starszy bractwa niósł róg zawieszony na łańcuchu na szyi. Nadal można podobną tradycję obserwować w Krakowie z Kurem Bractwa Kurkowego, który od wielickiego rogu jest młodszy aż o 30 lat. Poza uroczystościami róg  był przechowywany w skrzyni brackiej lub w skarbcu wielickiego kościoła św. Klemensa.
 
Wątek kryminalny z rodem Rothschildów w tle
Ten cenny przedmiot ma w swoją historię wpisany też wątek kryminalny. W 1874 r. ukradł go z Zamku Żupnego w Wieliczce Karol Leo, syn zarządcy saliny Juliusza Leo i sprzedał go w Wiedniu. Tam nabył go Salomon Rothschild znany bankier i finansista, a po jego śmierci właścicielem stał się jego syn Nathaniel Rothschild. Choć udało się znaleźć nabywcę rogu ten zgodził się go zwrócić dopiero po swojej śmierci i po zwróceniu kosztów zakupu. Stało się to możliwe dopiero w 1906 r., ponad 30 lat po kradzieży.
 
Eksponat na zagranicznych wystawach
Róg, jako wyjątkowy przykład sztuki renesansowej dużo podróżował i był prezentowany na różnych wystawach za granicą już od XIX w. Od 1966 r. był prezentowany w  USA (Chicago, Filadelfia), Kanadzie (Ottawa), Belgii (Gandawa), Francji (Paryż), Wielkiej Brytanii (Londyn), Włoszech, Szwajcarii (Zurych), Chinach (Pekin) i Korei Południowej (Seul).

Opis rogu

Dzieło wykonane jest z rogu tura ujętego w trzy, ażurowo zdobione, srebrne opaski, spoczywa on na barkach klęczącej postaci przypominającej mitycznego Herkulesa a całość umieszczona jest na podstawce. Herkules interpretowany jest jako wyobrażenie wykonującego ciężką pracę górnika, który przez stulecia wydobywał cenną sól. Sam róg mierzy 60 cm długości. Na srebrnych opaskach zaznaczono:  godło bractwa górniczego (narzędzia górnicze i róg), datę, herb króla Zygmunta Starego (polski orzeł z literą „S”), jego żony królowej Bony (wąż Sforzów) oraz Seweryna Bonera (Bonarowa) i  jego żony Jadwigi z Kościeleckich (Ogończyk). Na podstawie rogu można dostrzec precyzyjnie przedstawione szczegóły: skały, rośliny, a nawet pełzające węże i jaszczurkę. Wymiary: wysokość: 36 cm, szerokość: 47 cm, waga: 2,484 kg

Kukiełki z szopki bożonarodzeniowej

Czas powstania: 1941 r., miejsce powstania: Wieliczka, Polska, autor: Alfons Długosz
 
Figurki z wojennej szopki zostały wykonane przez Alfonsa Długosza i jego syna Wojciecha w 1941 r. i służyły do konspiracyjnych przedstawień.
 
Konspiracyjne przedstawienia
Pierwsze przedstawienie szopki Długoszów miało miejsce w 1941 r. w domu Długoszów, a następne  konspiracyjne - ze względu na czas wojenny – w innych prywatnych domach w Wieliczce.
 
Tradycja szopek bożonarodzeniowych
Szopka jest nieodłącznym elementem kolędowania w okresie Świąt Bożego Narodzenia w wielu regionach Polski i ma na celu opowiedzenie historii przyjścia na świat Jezusa. Tradycja ta nawiązuje do żywych szopek zapoczątkowanych przez św. Franciszka z Asyżu w XIII wieku. Na ziemie polskie zwyczaj ten przywędrował wraz z zakonami, głownie franciszkanów. Początkowo szopki były naturalnej wielkości i składały się z żywych zwierząt i ludzi, a dopiero później figur. Głównymi postaciami każdej z nich byli: Dzieciątko, Maryja, Jozef, trzej królowie oraz pastuszkowie.Forma kukiełkowa szopek bożonarodzeniowych została rozpowszechniona w XVIII wieku. Z czasem zaczęto też wprowadzać kolejne postacie, w tym przedstawicieli różnych zawodów czy bohaterów narodowych. Dlatego w szopce są widoczne figury w strojach regionalnych – krakowiaka, górala – lub prezentujące poszczególne grupy zawodowe. W opisywanym zbiorze kukiełek jest postać górnika, który nawiązuje do kopalni soli i wielowiekowych tradycji górniczych w Wieliczce. Z upływem lat szopki zaczęły pojawiać się nie tylko w kościołach, ale też w prywatnych domach. Warto dodać, że z mniejszymi formatami szopek kolędowano, chodząc od domu do domu, już od połowy XIX wieku.

Autor szopki i twórca Muzeum
Figurki mają szczególną wartość dla Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, dlatego, ze zostały wykonane przez późniejszego założyciela Muzeum Alfonsa Długosza. Ten pasjonat, pedagog, społecznik, malarz , fotografik i muzealnik zachował od zniszczenia bezcenne skarby wielickiej kopalni. Stworzył Muzeum, które na dziesięciolecia wyprzedzało standardy muzealnictwa. Zatrudniając naukowców przygotował podstawy do wpisu kopalni soli na pierwszą Międzynarodową Listę Dziedzictwa UNESCO.


Opis obiektów:
Z pierwotnej wersji obejmującej 30 sztuk zachowało się 20 kukiełek, niestety nie przetrwała  szopka. Oprócz typowych dla szopki postaci - trzech króli, pastuchów, śmierci, diabła, żyda  czy żołnierzy -  jest także figurka górnika w mundurze.
Wszystkie postacie posiadają dokładnie zaznaczone rysy twarzy, mają ubrania wykonane z tkanin a detale z metalu, drewna i papieru. Każda z kukiełek przymocowana jest do drewnianej podstawki zakończonej uchwytem, który pozwalał nimi poruszać w trakcie spektaklu.
Figurki mają ok. 30 cm wysokości

Monokryształ halitu przeźroczystego o zabarwieniu fioletowym

Czas powstania: Cechsztyn (250 mln lat temu), miejsce pochodzenia: Kopalnia Soli Merkers w Niemczech

Kopalnia Soli Merkers
Eksploatacja w Kopalni Soli Merkers prowadzona była od końca XIX w. Początkowo pozyskiwano z niej sól magnezową do produkcji materiałów wybuchowych, następnie sól potasową do produkcji nawozów. Sól kamienna (halit) traktowana była jako produkt uboczny. Ostatecznie eksploatację soli zakończono w 1993 r. i obecnie kopalnia jest obiektem turystycznym.

Odkrycie niezwykłej urody groty kryształowej
W roku 1980, na głębokości 800 m, podczas prowadzenia robot górniczych natrafiono na kawernę (pustą przestrzeń) wypełnioną kryształami halitu. Grota Kryształowa jest imponujących rozmiarów:  45 m długości, do 10 m szerokości i około 15 m wysokości. Jej kubatura to około 4500 m³,  a krawędzie kryształów osiągają 1 m długości. Warto zaznaczyć, że swoje Groty kryształowe ma też wielicka kopalnia. Niestety można je zwiedzać bardzo rzadko i to tylko za zgodą konserwatora. Natomiast kryształy soli z tych grot są prezentowane na stałej wystawie Geologia złóż solnych Polski w Muzeum w Kopalni Soli.

Hitlerowski skarbiec złota
Z Kopalnią Soli Merkers wiąże się również tajemnica z czasów II wojny światowej. Otóż hitlerowcy zamienili ją na skarbiec, w którym gromadzili złoto skradzione z europejskich banków. Zdeponowali tu 220 ton. Gromadzono też inne cenne przedmioty oraz walutę. W kwietniu 1945 r. odkryli ten skarbiec amerykanie. Ale nie była to jedyna niemiecka kopalnia soli zamieniona przez hitlerowców na magazyny skradzionych cennych przedmiotów, głównie dzieł sztuki.

Opis okazu
Monokryształ halitu przeźroczystego o strefowym zabarwieniu fioletowym. Okaz posiada wewnętrzne pustki wypełnione płynem (libelle) oraz otworek w jednej ze ścian, którym prawdopodobnie pozyskano płyn do analizy. Badanie inkluzji ciekłych jest jedną z najlepszych metod określenia składu chemicznego pierwotnych solanek, z których wytrąciły się sole. Przebarwienia fioletowe tworzą strefy o wyraźnych granicach.

Skarb groszy praskich

Czas wybicia: I poł. XIV w., miejsce wybicia: Kutná Hora, Czechy, materiał: srebro

Depozyt obejmuje 180 monet – srebrnych groszy praskich Wacława II i Jana I Luksemburskiego w naczyniu glinianym z pokrywką. Na awersie monet Jana I Luksemburskiego w polu znajduje się korona, a wokół dwa otoki. W otoku wewnętrznym widoczny napis: IOHANNES PRIMVS (Jan Pierwszy). W otoku zewnętrznym: DEI GRATIA REX BOEMIE (z Bożej łaski król Czech). Napisy są zwieńczone krzyżem, a otoki mają obwódki.

Odkrycie skarbu w Wieliczce
W 2009 r. na terenie Rynku Górnego w Wieliczce prowadzono prace wykopaliskowe o charakterze ratowniczym w związku z przebudową płyty rynku oraz wymianą infrastruktury technicznej w przylegających doń ulicach. Depozyt został znaleziony w rejonie obudowy studni miejskiej. Badania prowadziło Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka na zlecenie Urzędu Miasta i Gminy Wieliczka.

Jedna z ważniejszych monet średniowiecznej Europy
Grosze praskie emitowane były przez władców czeskich w latach 1300–1547 i stanowiły jedną z ważniejszych monet obiegowych ówczesnej Europy. Było to możliwe ze względu na pozyskiwanie dużych ilości srebra w kopalni w Kutnej Horze, co pozwalało na wybijanie monet w milionach egzemplarzy. W czasach Wacława II zużywano 50 ton srebra rocznie, wytwarzając 14 milionów sztuk monet. Grosz praski w Polsce nazywany był groszem czeskim lub groszem szerokim. Kazimierz Wielki wprowadził do obiegu, analogiczny do czeskiego, grosz krakowski, jednak ze względu na brak dostępu do dużych ilości kruszcu miał on raczej znaczenie prestiżowe.

Opis obiektu
Wszystkie monety wybito w srebrze. W większości zachowały się one w dobrym stanie, a ich legendy są czytelne. Na awersie monet Wacława II w polu znajduje się korona, a wokół dwa otoki z napisami. W otoku wewnętrznym widoczny napis: WENCEZLAVS SEC VNDVS (Wacław Drugi). W otoku zewnętrznym: DEI GRATIA REX BOEMIE (z Bożej łaski król Czech). Napisy są zwieńczone krzyżem, a otoki mają obwódki.

Św. Barbara

Czas powstania: ok. 1505 r., miejsce powstania: Norymberga, Niemcy, autor Hans Baldung zwany Grien, uczeń Albrechta Dürera, technika: drzeworyt, 
 
Legenda o Świętej Barbarze
Barbara pochodziła z pogańskiej rodziny z Heliopolis. Ojciec Dioskuros wysłał ją na naukę do Nikomedii. Tam zetknęła się z chrześcijaństwem i przyjęła nową wiarę. Gdy ojciec dowiedział się o tym usiłował ją zmusić do wyparcia się wiary. Kiedy to nie poskutkowało, doniósł na nią do władz prześladujących chrześcijan. Została uwięziona w wieży, gdzie przed śmiercią objawił się jej anioł przynosząc kielich i hostię. Wieża i kielich to atrybuty świętej. Zginęła śmiercią męczeńską ścięta mieczem przez własnego ojca.
 
Św. Barbara szczególną patronką
Jest patronką dobrej śmierci i osób wykonujących niebezpieczne zawody – górników, hutników, flisaków, marynarzy, rybaków, żołnierzy. Św. Barbara patronuje również Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
 
Technika drzeworytu
Technika ta, chociaż znana była w starożytności, to upowszechniła się w średniowieczu, notując szczególny rozkwit w XV i XVI wieku. Jako technika druku wypukłego powstaje przez wycięcie kompozycji w klocku drewnianym za pomocą dłutek. Ma swoje ograniczenia technologiczne związane z drewnem, ale wybitni artyści tej epoki je przełamują i tworzą dzieła pełne niuansów w oddaniu modelunku i światłocienia.  Aby uzyskać odbitkę, wyrytowany klocek powleka się farbą i odciska pod prasą. Farba zostaje przeniesiona na papier z partii wypukłych tej wyrytowanej deski. Proces odbijania można wielokrotnie powtarzać, co pozwala na uzyskanie licznych drzeworytów, nawet po latach od wykonania matrycy. Jednak drewniany klocek zużywa się podczas odbijania i im późniejsza odbitka, tym gorsza jakość druku. Z czasem zwłaszcza cieniutkie, wypukłe linie w drewnie ulegają zniszczeniu i mogą się wyłamywać. Zmiany te można dostrzec także na wielickim drzeworycie w górnej krawędzi kompozycji.
 
Jak poznać, który z dwóch takich samych drzeworytów jest starszy
Należy uważnie prześledzić delikatne partie rysunku, porównując je ze sobą.  Ta odbitka, która nie ma uszkodzeń lub ma ich mniej jest starszą.

Opis grafiki
Świętą wyobrażono jako postać siedzącą o długich, rozwianych włosach, w koronie na głowie i w bogatym stroju. Przedstawiono ją wraz z jej atrybutami wieżą i kielichem, na tle łąki i pagórkowatego krajobrazu, z płynącą w oddali łodzią żaglową.
Wymiary: wysokość: 24 cm, szerokość: 16,2 cm

Kompas górniczy

Czas powstania: 1676 r., miejsce powstania:  Anglia, materiał: metal, szkło, drewno
 
To najstarszy przyrząd mierniczy w zbiorze techniki Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka.
 
Poszukiwania soli na los szczęścia
Do końca XVI wieku poszukiwanie soli prowadzili górnicy zwani piecowymi na tzw.  los szczęścia. W tym czasie prace pomiarowe w kopalni wykonywano dorywczo, a ich celem była przede wszystkim lokalizacja i pomiary komór.
 
Pierwsze stanowisko geometry w kopalni w Wieliczce
Dopiero w 1590 r. król Zygmunt III powołał w wielickiej kopalni stanowisko geometry.
W latach 1616–1620 pomiarem kopalni trudnił się słynny krakowski matematyk, profesor Akademii Krakowskiej Jan Brożek.
W latach 1631–1638 Marcin German sporządził mapy powierzchni miasta Wieliczki oraz trzech poziomów kopalni wykorzystując pomiary Brożka. Ówcześni geometrzy prawdopodobnie posługiwali się przyrządami, takimi jak: kompas przeziernikowy, kompas wiszący (zawieszony na sznurze), pochyłomierz zawieszany na sznurze oraz sznur mierniczy do pomiaru odległości.

Opis przyrządu
Kompas wbudowany w prostopadłościenną kostkę drewna, z  drewnianą, obrotową pokrywą. Wszystkie krawędzie i narożniki obudowy są lekko zaokrąglone. Na górnej powierzchni obudowy znajdują się litery i cyfry tworzące datę: 14 maja 1673. Okrągła tarcza kompasu ma naniesioną skalę rumbową z liniami i opisem cyfrowym podziału okręgu na 32 części oraz różę wiatrów z szesnastoma kierunkami. Podziałka umożliwia odczyt z dokładnością do 1/4 rumba.
Cienka igła magnetyczna z jednej strony zakończona jest kotwicą, a z drugiej – krzyżem. Kompas przykryty jest okrągłym szkiełkiem. Wymiary - długość: 18 cm, szerokość: 10 cm, wysokość: 2,6 cm.
Zapewne przy pomiarach geodezyjnych w wielickiej kopalni posługiwano się podobnymi kompasami. Na miedziorycie J. E. Nilsona Miasto Wieliczka z 1668 r. widoczny jest zespół narzędzi mierniczych, wśród których jest też kompas. Z kolei na planie J. G. Borlacha przedstawiającym rzut i przekrój wyrobisk kopalni bocheńskiej z 1719 r., jeden z mierniczych dokonujących pomiarów pod ziemią ma kompas przyczepiony do pasa.

Przedmioty osobiste wielickich górników

Czas powstania: XIX i XX w., miejsce pochodzenia: Wieliczka, Polska, materiał: drewno, glina, emalia, skóra, papier
 
Górnicy zjeżdżający na szychtę zabierali ze sobą potrzebne przedmioty codziennego użytku takie jak gliniane lub emaliowane kubki, łyżki, scyzoryki – koziki i butelki, mieli też ubiór roboczy i obuwie. Co jakiś czas podczas penetracji wyrobisk lub prac porządkowych można je odnaleźć w kopalni. Zdarzają się też przedmioty, których być nie powinno z powodu zakazu palenia w kopalni takie jak ustniki czy ozdobne główki fajek, kapciuchy na tytoń, cygarniczki oraz etykiety opakowań po papierosach czy zapałkach. Znalezione przedmioty charakteryzują się przede wszystkim prostotą. Szkoda, że najczęściej ich właściciele nie są znani z imienia i nazwiska.

Późnogotycka solniczka w kształcie kielicha

Czas powstania: koniec XV w., miejsce powstania: Niemcy, materiał: agat i srebro złocone
 
Wykonana w kształcie kielicha z pokrywą. Jest najstarszą i jedną z najpiękniejszych solniczek w wielickiej kolekcji. To bardzo rzadki przykład późnogotyckiego złotnictwa, który daje wyobrażenie jak wyglądały luksusowe przedmioty na najbogatszych stołach.
 
Solniczka luksusowym naczyniem
W średniowieczu takie solniczki – prawdziwe klejnoty, świadczyły o potędze i zamożności właściciela. Razem z innymi drogocennymi naczyniami przechowywanymi w skarbcach były pokazywane gościom podczas dworskich wydarzeń.
 
Solniczka a ceremoniał dworski
Sól w przeszłości była kosztowną przyprawą. Podawano ją więc w naczyniach wykonanych z cennego materiału i pięknie zdobionych. W średniowieczu, zgodnie z ceremoniałem dworskim, solniczkę ustawiano na stole przed najważniejszą osobą na uczcie. Wyznaczała dla niej miejsce i podkreślała pozycję społeczną.
Oto przykład sytuacji, w której solniczka mogła stać się powodem konfliktu politycznego. Podobno w 1378 r. król Karol V gościł na uczcie dwie znakomite osoby:  cesarza rzymskiego i króla Wacława.  Stanął przed dylematem przed kim powinien solniczkę z solą postawić:  przed sobą, cesarzem rzymskim, czy może trzecim królem. Ten pozornie prozaiczny dla nas szczegół w przeszłości mógł mieć poważne reperkusje dyplomatyczne. W jaki sposób Karol V wybrnął z trudnej sytuacji?  Zdecydował się postawić na stole trzy solniczki przed każdą z ważnych osób. Z pewnością miał z czego wybrać, ponieważ opis jego skarbca z lat 1379-1380  zarejestrował 46 solniczek w tym aż 19 złotych.
 
Solniczka a trucizna
Zamykane saliery miały tę przewagę nad otwartymi, że pozwalały lepiej chronić zawartość przed ewentualnymi trucicielami. Było to bardzo ważne w czasach, kiedy panujący żyli w ciągłej obawie o swoje życie a truciznę łatwo było wymieszać z solą.
 
Wielicka kolekcja solniczek zaliczana do najcenniejszych na świecie
W Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka solniczki gromadzone są od 1973 r. Obecnie kolekcja zaliczana jest do najcenniejszych na świecie i liczy ponad 1000 przedmiotów wykonanych z różnego materiału, w różnych stylach w znanych warsztatach złotniczych i manufakturach porcelany. Pochodzą prawie ze wszystkich kontynentów. Najcenniejsze, najpiękniejsze i najciekawsze można oglądać na wystawie stałej Solniczki - małe arcydzieła sztuki  w Zamku Żupnym.
 
Opis solniczki
Solniczka została wykonana ze szlifowanego agatu w kształcie kielicha. Zarówna czara jak i półkolista pokrywa zostały ujęte w srebrną i pozłacaną oprawę z kunsztownymi ornamentami z poskręcanych, jakby zeschniętych liści. Pokrywa zwieńczona jest uchwytem z delikatnymi dekoracjami trójliści.
Wymiary: wysokość: 9 cm, średnica 5 cm

Puchar stożkowaty do warzenia soli

Neolit (4800–4200 BC), glina
 
Szerokootworowe naczynie o zaokrąglonym, niewyodrębnionym dnie, służące do warzenia soli, powiązane z kulturę lendzielską.
 
Zrekonstruowane w całości puchary stożkowate grupy pleszowsko-modlnickiej należą do rzadkości. Prezentowany egzemplarz, na podstawie jego proporcji, można zaliczyć do
naczyń średniej wielkości. Średnice wylewów największych znanych pucharów mogą przekraczać nawet 50 cm, a tych najmniejszych wynosić ok. 20 cm.
 
Sól w Wieliczce pozyskiwana od neolitu na dużą
Dzięki złożu soli znajdującemu się pod ziemią na powierzchni występowały słone źródła dostarczające surowca do produkcji soli przez tysiąclecia.
Najstarszą warzelnię soli sprzed ponad 6 tys. lat odkryto w Baryczy (zachodnia część złoża). Składała się z rowków, którymi transportowano solankę ze źródła, prostokątnych zbiorników  służących do jej magazynowania i zagłębionych w ziemię palenisk.
Sól otrzymywano metodą warzelniczą polegającą na gotowaniu solanki w celu odparowania z niej wody. I właśnie do tego celu służyły podobne puchary. 
Odkrycie tej warzelni pozwoliło zaliczyć Wieliczkę do najstarszych w Europie miejsc pozyskiwania soli.
 
Duża skala produkcji
Warto podkreślić, że na wielu stanowiskach archeologicznych udział fragmentów naczyń solowarskich dochodzi do lub przekracza 50 procent całości pozyskanego inwentarza co świadczy o dużej skali produkcji soli warzonej.
 
Pierwszy pokaz pucharu
Naczynie pierwszy raz zostało zademonstrowane szerszej publiczności w Muzeum Archeologicznym w Krakowie w 2006 r. na wystawie Dziedzictwo cywilizacji
naddunajskich: Małopolska na przełomie epoki kamienia i miedzi.
 
Opis pucharu
Naczynie zostało ulepione z gliny ręcznie, chociaż nie można wykluczyć użycia do tego celu gotowej formy. Charakterystyczną cechą tego rodzaju naczyń są symetrycznie rozmieszczone guzy pod wychylonym wylewem. Dno pucharu jest zaokrąglone co należy uznać za cechę typową dla tego typu wytworów. W znacznie mniejszym stopniu spotyka się natomiast  dna płaskie. Najprawdopodobniej naczyń nie ustawiano bezpośrednio w otwartym ognisku, a podwieszano nad nim np. za pomocą sznurów zaczepianych o różkowate guzy lub umieszczano w zagłębionych w ziemi paleniskach. Wymiary - wysokość: 29 cm, średnica: 34 cm

Kalendarium

  • 2 grudnia 1951 roku – Muzeum zapoczątkowało działalność z inicjatywy wizjonera, społecznika i artysty, Alfonsa Długosza, udostępniając dla zwiedzających pierwszą wystawę w komorze Warszawa.
  • 1956-61 – Muzeum Oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu
  • 1958-66 – Umieszczenie ekspozycji w 14 komorach poeksploatacyjnych na III poziomie kopalni. Prace remontowo-adaptacyjne sfinansowało Ministerstwo Kultury i Sztuki
  • 1961 – Muzeum podlega Ministerstwu Kultury i Sztuki
  • 1963 – zatwierdzono pierwszy statut określający zakres i warunki działania Muzeum
  • 1965  pierwsze wydanie czasopisma naukowego "Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce"
  • 1976-1996 – odrestaurowano ze środków Ministerstwa Kultury i Sztuki Zamek Żupny – naziemną część placówki
  • 1978 – Kopalnia soli została wpisana na I listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
  • 1985 - udostępnienie „Domu pośród Żupy”- najstarszej budowli Zamku Żupnego 
  • 1996 – udostępniono do zwiedzania całość założeń obronnych Zamku Żupnego, a mianowicie trzech głównych budynków, mur obronnego z końca XIII w., pozostałości średniowiecznej kuchni żupnej oraz basztę z XIV stulecia
  • 1999 – udostępniono do zwiedzania rezerwat archeologiczny z najstarszym szybem poszukiwawczym w Wieliczce z poł. XIII w.
  • 2013 – wpisanie Zamku Żupnego na Międzynarodową Listę Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO, wspólnie z Kopalniami w Bochni i Wieliczce jako "Królewskie Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni".  
  • 2017 – zakup budynku dawnej siedziby C.K Sądu Powiatowego przy
  • ul. Daniłowicza 12 na siedzibę administracyjną Muzeum.
  • 2018 – przygotowanie projektu nowej wystawy stałej w Zamku Północnym (Domu Żupnym)
  • 2019 – przeniesienie administracji do budynku przy ul. Daniłowicza 12.
  • 2021 - zaczyna się remont przystosowujący Zamek Północny do nowej, dużej wystawy stałej „Solny klejnot w koronie”oraz wystaw czasowych.
X
pliki cookies

Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie. Istnieje możliwość wyłączenia cookies za pomocą ustawień przeglądarki.