Zamek Żupny

Założenia obronne Zamku Żupnego w Wieliczce stanowią budowle, które od końca XIII w. do 1945 roku były siedzibą zarządu krakowskich żup, tj. kopalni i warzelni soli w Wieliczce i Bochni. Stanowią one jedyny tego typu obiekt w kraju, będąc równocześnie znakomitym przykładem architektury średniowiecznej i z czasów nowożytnych, związanej z rozwojem górnictwa solnego w Europie. 

Kompleks zamkowy powstawał stopniowo rozrastając się wraz z powiększającym się przedsiębiorstwem solnym i zwiększającą się liczbą zatrudnionych  w nim urzędników.  Po rozbudowaniu najstarszego i najważniejszego z budynków – Domu pośród Żupy XIII – XIV w.  - przystąpiono do budowy Domu Żupnego XIV w. – XV w. a w poł. XIX w. – budynku południowego.

W przeszłości niszczyły go pożary i działania wojenne, po których był przebudowywany zgodnie z obowiązującymi stylami architektonicznymi. W styczniu 1945 r. Rosjanie zbombardowali miasto.  Na zamek spadły dwie bomby. Jedna z nich częściowo zniszczyła najcenniejszy z kompleksu - Dom pośród Żupy -  druga zamieniła w stos gruzów budynek kuchni. Przez wiele lat ruiny Zamku Środkowego nie pozwalały zapomnieć o wojnie. Natomiast zachowane budynki pełniły funkcje użyteczne: Zamek Północny (Dom Żupny) przystosowany został do potrzeb Przychodni Zdrowia, w Zamku Południowym mieściło się przedszkole.

23 czerwca 2013 r. Zamek został dopisany do listy UNESCO wraz z kopalniami soli Bochni i Wieliczki, tworząc nowy wpis „Królewskie kopalnie soli w Wieliczce i Bochni”

Dom pośród Żupy

Budynek położony w środku zespołu zamkowego był siedzibą zarządcy salin krakowskich. Najstarszą częścią obiektu jest jego partia wschodnia wzniesiona w końcu XIII w., poszerzona w XIV stuleciu od strony zachodniej o parterowy budynek z niezwykłym bogactwem sklepień. W XVI w. nastała pora jego dalszej rozbudowy, zgodnie z renesansowym duchem, a więc podniesiono do poziomu drugiego piętra zachodnią część, powstały nowe stropy dekorowane kasetonami i belkami oraz wieńczącą mury attyką. Do budowy najstarszej części użyto piaskowca beskidzkiego, do rozbudowy zamku – cegły. W styczniu 1945 r. został zburzony do piwnic, pozostając ruiną do 1976 r. Odbudowę budynku ukończono w 1984 r. Oprócz oryginalnych średniowiecznych piwnic jest tu charakterystyczna dla epoki Kazimierza Wielkiego Sala Gotycka ze sklepieniem żebrowym wspartym na jednym filarze, co w budownictwie świeckim było unikatem. Godne uwagi są autentyczne zworniki, 3 żebra i fragmenty kamieniarki wmontowane w zrekonstruowane sklepienie. W pomieszczeniach mieści się ekspozycja poświęcona historii Wieliczki od czasów prehistorycznych do XX w. i jedyna w Polsce kolekcja solniczek.

Dom Żupny

Budowę rozpoczęto już w 1 poł. XIV w., a ukończono w XV stuleciu. Na parterze znajdowały się pomieszczenia gospodarcze, a na piętrze kaplica i komnaty mieszkalne dla wyższych urzędników. W piwnicy znajdowało się m.in. pomieszczenie więzienie zwane „Groch”. Do chwili obecnej budynek zachował swą postać, ale stracił bogaty wystrój (meble, posadzki). Jego ozdobę stanowią portale i obramienia okienne. Po remoncie ukończonym w 1992 r. mieści się tutaj siedziba Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka. Na północnej ścianie przewiązki łączącej „Dom Żupny” z „Domem pośród Żupy” widnieje herb Bonerów (żupników z 1 poł. XVI w.)

Budynek południowy

Parter wybudowano w latach 1834-36 po likwidacji drewnianej zabudowy gospodarczej. Piętro nadbudowano w 1905 r. Mieściły się tu m.in. kancelarie, mieszkania dla wartowników i stróży, wozownia oraz magazyn sprzętu przeciwpożarowego.

Mury obronne z końca XIII w.

Najstarszy mur obronny zamku w kształcie owalu, zbudowany z piaskowca beskidzkiego z końca XIII w. otaczał pierwotny zamek w formie wieży obronno-mieszkalnej o wym. o wym. 16 x 10 m. Wjazd znajdował się w pobliżu północno-wschodniego narożnika.

Mury kuchni

Mury kuchni pochodzą z 2 poł. XV w. Pośrodku 4 filary stanowią resztki urządzenia piecowego. Był to pierwszy w Polsce zakład zbiorowego żywienia, gdzie stali pracownicy kopalni i prasołowie przyjeżdżający po sól otrzymywali bezpłatnie posiłki. Dowiedz się więcej.

Baszta

XIV-wieczna baszta wchodziła w skład fortyfikacji zamku, a wraz z murami zespołu zamkowego tworzyła system obronny miasta lokacyjnego od strony północno-zachodniej. Znajdowały się tutaj m.in. więzienie, strzelnice, a nawet czasowo mieszkanie kapelana żupnego. Z ganku i okien baszty roztacza się piękny widok na dziedziniec zamku. Na uwagę zasługują odkryte podczas badań archeologicznych, w obrębie założeń zamku, liczne zabytki ruchome w postaci ceramiki, noży, podków, ostróg, strzemion, żelaznych bełtów do strzał z kuszy, toporów a także armatnich kul kamiennych i żeliwnych.

Szyb górniczy

Rezerwat z najstarszym w Polsce szybem z poł. XIII w. Szyb o wymiarach: 3,40 x 2,40 m wzmacniały drewniane belki oraz konstrukcja rozporowa wsparta na czterech słupach. W jego wypełnisku, oprócz ceramiki, kołków drewnianych, osełek, żelaznych haków, fragmentów toczonej misy drewnianej, zachowały się też dwie liny z łyka lipowego: sygnalizacyjna i transportowa. Natomiast w pobliżu szybu natrafiono na kliny żelazne do odspajania brył solnych. Szyb nie dotarł do złoża soli i nie znana jest jego głębokość.