60 lat Trasy Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka w kopalni soli

Za powstaniem Trasy stał Alfons Długosz – twórca i pierwszy dyrektor Muzeum, malarz, grafik, pedagog i fotograf. To jego wizja, determinacja i wieloletnia praca pozwoliły ocalić od zapomnienia niezwykle cenne świadectwa historii wielickiej kopalni i stworzyć dla nich wyjątkową przestrzeń ekspozycyjną.

Od ratowania zabytków do powstania Muzeum

Historia podziemnej ekspozycji rozpoczęła się znacznie wcześniej niż w 1966 roku. W 1949 roku Dyrekcja Kopalni Soli w Wieliczce podjęła decyzję o likwidacji wielu cennych wyrobisk. Długosz, świadomy ich wartości historycznej i kulturowej, rozpoczął działania na rzecz ocalenia znajdujących się w nich zabytków.
Wraz z górnikiem Franciszkiem Krzeczkowskim, znawcą podziemnych labiryntów, przemierzał dziesiątki kilometrów zapomnianych wyrobisk. Poszukiwali dawnych narzędzi, maszyn górniczych, kryształów soli, skamielin i innych świadectw wielowiekowej działalności człowieka pod ziemią.
Pierwsze efekty tej pracy można było zobaczyć już w 1951 roku, kiedy w komorze Warszawa zorganizowano wystawę prezentującą zgromadzone zabytki. Szybko okazało się jednak, że kolekcja rozrasta się znacznie szybciej, niż dostępna przestrzeń ekspozycyjna.
Długosz rozpoczął więc starania o pozyskanie kolejnych podziemnych wyrobisk. Ostatecznie otrzymał od władz kopalni 14 komór, w których w latach 1958–1966 powstawała nowoczesna ekspozycja muzealna.

Jej uroczyste udostępnienie nastąpiło 30 września 1966 roku, w roku obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego.

Nowoczesne muzeum pod ziemią

Nowa Trasa obejmowała 14 komór o łącznej powierzchni wystawowej 6656 m². Za aranżację ekspozycji odpowiadali wybitni artyści i architekci: Andrzej Kurkiewicz, Zygmunt Michaliszyn i Witold Skulicz, a nad całością prac osobiście czuwał Alfons Długosz.
Twórcy ekspozycji odwoływali się do nowoczesnych wówczas sposobów prezentowania dziedzictwa. Wykorzystywano światło, dźwięk, film i przezrocza, tworząc wystawę, która miała nie tylko prezentować zabytki, lecz także prowadzić zwiedzającego przez opowieść o historii górnictwa solnego.
Długosz chciał, aby muzeum było „żywe”, angażujące odbiorcę i wykorzystujące możliwości współczesnej techniki. O wyjątkowości przedsięwzięcia decydowały również dodatkowe przestrzenie – sala konferencyjna i kinowa oraz kawiarnia. Podziemne Muzeum stawało się nie tylko miejscem przechowywania zabytków, ale także przestrzenią spotkań, edukacji i poznawania historii.

Dziedzictwo zachowane dla przyszłych pokoleń

Wielkim osiągnięciem Alfonsa Długosza było nie tylko stworzenie nowoczesnej ekspozycji, lecz przede wszystkim uratowanie ogromnego zbioru zabytków związanych z historią wielickiej kopalni. Szczególne znaczenie miała zgromadzona przez niego kolekcja drewnianych machin wyciągowych – unikatowych świadectw dawnej techniki górniczej.
Dziedzictwo, które Długosz ratował przed zniszczeniem, stało się jednym z ważnych elementów wartości historycznej i kulturowej wielickiej kopalni, a zgromadzona przez niego kolekcja drewnianych machin wyciągowych stała się główną przyczyną wpisania kopalni soli na listę UNESCO w 1978 roku.

Trasa Muzeum dziś

Sześć dekad po otwarciu, Trasa Muzeum nadal jest miejscem, w którym można obcować z autentycznymi zabytkami i przestrzenią dawnej kopalni. W jej obecnym kształcie znajduje się 18 komór, a także kaplica pw. św. Jana Pawła II, dwa rezerwaty górnicze – Maria Teresa i Saurau – oraz przestrzenie przeznaczone na działalność edukacyjną i konferencyjno-widowiskową.
Zwiedzający mogą zobaczyć m.in. wyjątkowe zabytki dawnej kultury górniczej, Róg Bractwa Kopaczy z 1534 roku, XIX-wieczną kolejkę konną, kolekcję maszyn i urządzeń górniczych, historyczne mapy podziemi oraz niezwykłe okazy soli.

30 września 1966 roku rozpoczęła się historia Trasy Muzeum, która trwa do dziś. Przez sześć dekad jej podziemne komory odwiedziły tysiące osób. Dla jednych była to pierwsza okazja do poznania historii wielickiej kopalni, dla innych powrót do miejsca, z którym związane są osobiste wspomnienia.
Dziś, podobnie jak przed sześćdziesięciu laty, Trasa Muzeum pozostaje przestrzenią spotkania z przeszłością – miejscem, w którym zachowane zabytki, podziemne krajobrazy i opowieści kolejnych pokoleń tworzą ciągłość historii Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka.

Poniżej fotorelacja z otwarcia Trasy muzealnej 30 września 1966 r.