aktualności

Pokaz królewskich dokumentów na Zamku

W Zamku Żupnym w Wieliczce tylko do 2 grudnia 2018 roku można oglądać jedne z najcenniejszych dla narodowego dziedzictwa dokumenty: Statut Żup Krakowskich wydany przez Kazimierza Wielkiego w 1368 roku oraz Krótki a dokładny opis zarządzania i stosunków w żupach wielicko-bocheńskich w 1518 roku. W tym roku oba dokumenty obchodzą swoje okrągłe jubileusze.

 

Dbałość polskich władców o najważniejszy skarb dawnej Polski znalazło wyraz w królewskim prawodawstwie oraz wielicko-bocheńskich aktach. Szczególne znaczenie dla historii Polski mają dwa niepowtarzalne dokumenty Statut Żup Krakowskich wydany przez Kazimierza Wielkiego w 1368 r. oraz Krótki a dokładny opis zarządzania i stosunków w żupach wielicko-bocheńskich w 1518 roku sporządzony z inicjatywy Jana Bonera, ówczesnego żupnika.

Głównym celem polityki wewnętrznej Kazimierza Wielkiego było umocnienie i konsolidacja zjednoczonego państwa, czemu służyć miało umocnienie władzy królewskiej oraz rozwój gospodarczy kraju. Działania prowadzące do wzmocnienia politycznego i gospodarczego znalazły wyraz m.in. w dbałości o rozwój polskiego górnictwa. Nie zaskakuje fakt, że król wszelkimi środkami wspierał najważniejsze źródło dochodów monarszych – Żupy Krakowskie. Na jego polecenie uporządkowane i spisane zostało, przez Dimitra z Klecia – ówczesnego podskarbiego krakowskiego, prawo normujące zasady wydobycia i sprzedaży soli oraz zarządzania kopalniami i warzelniami w Wieliczce i Bochni. Statut z 1368 r. stanowi najstarszy uporządkowany zbiór podstawowych norm prawnych regulujących wielicko-bocheńską gospodarkę solną, w tym stosunki własnościowe, warunki pracy, rodzaje, wielkość i cenę produktów solnych oraz informuje o strukturze organizacyjnej przedsiębiorstwa, wyróżniając wszystkie kategorie pracowników obu kopalń i warzelni soli. Wprowadzona w 1368 r. kodyfikacja zaktualizowana został jeszcze dwukrotnie w 1649 r. i 1743 r.

Podobny charakter, z tą różnicą, że nigdy nie został ogłoszony oficjalnym aktem prawnym, posiada obraz żupy wielickiej sporządzony przez tamtejszego pisarza żupnego Stanisława Tarnowskiego z Nieszawy. Stanowi on część wspomnianego Krótkiego a dokładnego opisu zarządzania i stosunków w żupach wielicko-bocheńskich w 1518 roku. Unikatowy na skalę europejską rękopis przybliża strukturę wewnętrzną i funkcjonowanie scentralizowanego przedsiębiorstwa królewskiego, wyliczając oraz charakteryzując poszczególne kategorie urzędów i zatrudnionych w żupach pracowników. Ponadto opisuje i wylicza sposoby zaopatrywania żup w niezbędne artykuły, a także rodzaje produktów solnych, ich ceny i metody zbytu. Dzięki precyzji i rzetelność autora opisu zachował się skomplikowany ale jednocześnie oryginalny schemat organizacyjny żupy wielickiej z 1518 r., z wyraźnym podziałem na kopalnie, warzelnie i gospodarstwo żupne z siedzibą na Zamku Żupnym. Opis z 1518 r. wpisany został w 2014 r. na Pierwszą Listę Krajową Programu UNESCO Pamięć świata.
Akty z XIV i XVI w., uzupełnione pozostałymi przekazami średniowiecznymi, stanowią ważne źródło poznania nie tylko dziejów salin krakowskich, ale historii gospodarczej Polski.

 

opracowanie: dr Barbara Konwerska

 

Te niezwykłe zabytki udało się wypożyczyć dzięki uprzejmości Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie oraz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.

 

This entry was posted in aktualności. Bookmark the permalink. Both comments and trackbacks are currently closed.
F