aktualności
262 sala gotycka Zamek Żupny, Wieliczka Żup Krakowskich Wieliczka

Wystawa: Pax et Bonum. Zakony franciszkańskie w Polsce

Wystawa została podzielona na dwie części. W pierwszej znalazły się portrety i sceny z życia św. Franciszka oraz wizerunki jego świętych współpracowników i naśladowców (Klara, Antoni Padewski), następnie portrety wybranych świętych czczonych w poszczególnych gałęziach franciszkańskich: Bernardyn ze Sieny, Jan Kapistran,  Józef z Leonessy,  Józef z Kupertynu, Pacyfik z San Severino. Wśród ważnych dla historii zakonu świętych i błogosławionych nie zabrakło związanych z Polską: zarówno żyjących w średniowieczu (Kinga, Salomea, Jakub Strepa) jak i współcześnie (br. Albert Chmielowski, Alojzy Kosiba, Maksymilian M. Kolbe, Aniela Salawa oraz błogosławieni Męczennicy z Peru). W drugiej części wystawy prezentowanej w Sali Gotyckiej znalazły się portrety zakonników i zakonnic namalowane od XVII w. do czasów współczesnych.

Wśród autorów obrazów znajduje się wielu anonimowych lub zapomnianych malarzy, ale można odnaleźć także nazwiska znanych artystów: Grzegorza Czarnic, Michała Stachowicza,  Adama Chmielowskiego, Władysława Rossowskiego, Ferdynanda Olesińskiego, Tadeusza Popiela czy Józefa Mehoffera.

Ekspozycję wzbogaciły tkaniny, szaty i naczynia liturgiczne oraz dokumenty związane z solnymi nadaniami dla klasztorów franciszkańskich. Nadania solne są jednym z powodów, dla których Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka zajmuje się tematyką kościelną. Władcy polscy, już od poł. XIII w., wielokrotnie przeznaczali sól lub część dochodów z żup krakowskich dla klasztorów klarysek w Krakowie, Starym Sączu oraz Wrocławiu. Liczne przywileje są reprezentowane na wystawie przez dokument z 1633 r. wydany przez króla Władysława IV, nadający klasztorowi św. Agnieszki na Stradomiu (bernardynki) m.in. 40 zł rocznie z żup krakowskich oraz cztery bałwany solne z Wieliczki.

Herb, którym od wieków posługują się Franciszkanie przedstawia rękę Chrystusa i rękę św. Franciszka, które skrzyżowane obejmują krzyż. Herb ten wzbogacony jest o łacińskie słowa Pax et Bonum, czyli Pokój i Dobro. Łacińska dewiza zakonów franciszkańskich jest częstym mottem umieszczanym na franciszkańskich kościołach, budynkach kolegiów i domach zakonnych.

Pokój i Dobro! Motto, myśl bardzo prosta, która głosi radość i pogodę ducha. Autentyczne posłanie ewangeliczne. Serdeczny uścisk dłoni św. Franciszka. Pozdrowienie bogate radością i poezją.

Stygmatyzacja Św. Franciszka, mal. Tadeusz Popiel, olej, płótno, ze zbiorów klasztoru franciszkanów (OFMConv) w Krakowie

Stygmatyzacja Św. Franciszka, mal. Tadeusz Popiel, olej, płótno, ze zbiorów klasztoru franciszkanów (OFMConv) w Krakowie

Dla zrozumienia idei franciszkanizmu, dziejów zakonu oraz jego popularności od XIII w. do dzisiaj, kluczowa jest postać jego założyciela. Giovanni Bernardone, znany jako św. Franciszek z Asyżu, był synem bogatego włoskiego kupca i Francuzki, stąd jego przezwisko Francesco (czyli Francuzik). Młody Franciszek wiódł beztroski tryb życia, pełen uciech i radości. Jako żołnierz uczestniczył w wojnach miast włoskich. Niebawem jednak ciężkie przeżycia spowodowały u niego głęboką przemianę wewnętrzną. Postanowił zostać naśladowcą Chrystusa. W 1206 r. rozdał ubogim swój majątek i od tego momentu zaczął się utrzymywać z pracy własnych rąk i jałmużny. Wiódł życie prostego kaznodziei, który wzywał do naśladowania ewangelicznego trybu życia i wyrzeczenia się wszelkiej własności. Radykalizm społeczny Franciszka, a także jego charyzma i radość życia natychmiast przysporzyły mu wielu uczniów i naśladowców. Jego nauka została przyjęta z powszechnym entuzjazmem, gdyż ówczesna Italia, Francja, a w mniejszym stopniu także Niemcy już od kilku dziesiątków lat były świadkiem głoszenia podobnych poglądów. Tym co różniło Franciszka od dotychczasowych przedstawicieli ruchów ubogich, był fakt, że tamci prędzej czy później popadali w konflikt z Kościołem, natomiast Franciszek uzyskał, mimo pewnych wahań, jego poparcie. Franciszek stworzył zakon żebraczy i począł realizować przesłanie Chrystusa: dobroć i wrażliwość na ludzką krzywdę i piękno świata.

Święta Kinga, Grzegorz Czarnic, Stary Sącz - Łącko, ok. 1686, tempera na desce, ze zbiorów klasztoru Sióstr Klarysek w Satrym Sączu, fot. Piotr Droździk

Święta Kinga, Grzegorz Czarnic, Stary Sącz – Łącko, ok. 1686, tempera na desce, ze zbiorów klasztoru Sióstr Klarysek w Satrym Sączu, fot. Piotr Droździk

Franciszek i zgromadzeni wokół niego uczniowie już w 1209 r. uzyskali ustną aprobatę Innocentego III dla przyjętych przez nich zupełnie nowych zasad wspólnego życia. Reguła św. Franciszka została ostatecznie zatwierdzona w 1223 r. przez papieża Honoriusza III. Franciszkanie zapoczątkowali nowy rodzaj zgromadzeń zakonnych – zakony mendykanckie, czyli żebracze. Nazwa pochodzi stąd, że początkowo głównym źródłem utrzymania franciszkanów była jałmużna.

Pierwszy Zakon Franciszkański uległ z czasem podziałowi na trzy gałęzie: Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych (OFMConv), Braci Mniejszych (OFM), zwanych w Polsce bernardynami lub reformatami, oraz Braci Mniejszych Kapucynów (OFMCap). Każda z tych gałęzi opiera swe życie na pierwotnej regule zatwierdzonej  ponad 800 lat temu.

W 1212 r. Klara z Asyżu zwróciła się do Franciszka pragnąc żyć wraz z kilkoma innymi kobietami według jego charyzmatu. W ten sposób powstał Drugi Zakon Franciszkański (klaryski), w którym akcent został położony na modlitwę kontemplacyjną w zamkniętych klasztorach.

Wokół franciszkanów tworzyły się grupy osób świeckich, żyjących w małżeństwach lub samotnych, pragnących iść tą samą drogą. Franciszek założył w 1221 r. Trzeci Zakon Franciszkański. Później niektóre wspólnoty tego zakonu podjęły życie wspólne w klasztorach jako Trzeci Zakon Regularny (bernardynki, albertyni). Do dzisiaj funkcjonuje też Franciszkański Zakon Świeckich.

 

Malowidło dwustronne na drzwiczkach z przedstawieniami Św. Kingi i Św. Franciszka, Klasztor Sióstr Klarysek w Starym Sączu, fot. P. Droździk

Malowidło dwustronne na drzwiczkach z przedstawieniami Św. Kingi i Św. Franciszka, Klasztor Sióstr Klarysek w Starym Sączu, fot. P. Droździk

Drugim ważnym powodem do prezentowania zakonu franciszkańskiego w Wieliczce jest jego stała obecność w mieście od końca XVI w. Według tradycji, już od 1592 r. w wielickiej parafii św. Klemensa pracowali bernardyni z Krakowa. Sprawowali oni codzienną opiekę duszpasterską nad pracownikami Żupy Wielickiej zatrudnionymi pod ziemią, włącznie ze zjazdami pod ziemię do ciężko rannych.

Pod koniec XVI i w pierwszej ćwierci XVII w. Wieliczka przeżywała ogromne trudności. Zapadanie się domów spowodowane brakiem zabezpieczeń w kopalni, trzęsienia ziemi, pożary i epidemie, spadek dochodów miasta, kradzieże soli, a na dodatek narastające konflikty religijne katolików z arianami, a potem kalwinami, którzy zdobywali coraz większe wpływy w mieście, Kryzys, jaki dotknął Wieliczkę na przełomie XVI/XVII w., a zwłaszcza narastające konflikty religijne katolików z arianami, a potem kalwinami, spowodowały, że radni z burmistrzem postanowili wezwać na pomoc nową w Polsce wspólnotę braci mniejszych, zwanych reformatami. Pomysł ten zyskał poparcie zarządu żupy, biskupów krakowskich i króla Zygmunta III Wazy. Ojcowie przybyli w 1623 r. i na gruntach ofiarowanych przez mieszczan wznieśli drewnianą kaplicę i niewielki dom klasztorny. W 1624 r. przystąpiono do budowy murowanego kościoła. Jego budowę w znacznej części sfinansował sztygar szybu Seraf Sebastian Koszucki. W 1718 r. kościół i zabudowania spłonęły. Odbudowę, którą ukończono już w 1721 r., wsparł król August II przekazując na ten cel za pośrednictwem ówczesnego żupnika Jerzego Piotra Steinhausera dochody żupne.

Klasztor otrzymywał z żupy 120 złp. co kwartał, zamienione w 1699 r. na 40 beczek soli rocznie. W 1773 r. wieliccy reformaci uzyskali od ces. Józefa II przyznanie deputatu soli 12 funtów na głowę mieszkańca klasztoru rocznie i dodatkowo 15 funtów rocznie dla ubogich żywionych tamże. Deputat ten był pobierany aż do początku lat 30. XX w. W 1925 r. Ministerstwo Skarbu potwierdziło prawo klasztoru do deputatu w wysokości 320 kg rocznie.

Od 1823 r. klasztor otrzymywał corocznie daninę „dla księży pracujących około zbawienia dusz górników wielickich” – 9 korcy żyta. „Jałmużna zbożowa” zamieniona wkrótce na równoważnik gotówkowy, była wypłacana do poł. lat 30. XX w.

Także pod ziemią odnajdziemy ślady Braci Mniejszych. W solnej kaplicy Św. Antoniego z 1698 r. (I poziom kopalni soli) znalazły się wizerunki świętych, których kult propagowali franciszkanie-reformaci: Antoni Padewski, Franciszek z Asyżu, Dominik, apostołowie Piotr i Paweł, Piotr z Alkantary i Kazimierz Królewicz. Ponadto przed ołtarzem głównym ustawiono dwie solne figury klęczących mnichów. Zapewne wpływ na taki program ikonograficzny mieli wieliccy reformaci, którzy później objęli Służbę Bożą w tej podziemnej kaplicy.

Ekspozycji „PAX ET BONUM. Zakony franciszkańskie w Polsce” towarzyszy prezentacja fotografii krakowskiego artysty fotografika Michała Grychowskiego, ukazująca życie i codzienne zajęcia współczesnych zakonnic i zakonników z różnych zgromadzeń franciszkańskich. Fotografie rozmieszczone zostały w różnych miejscach, na zewnątrz zespołu Zamku Żupnego.

Wystawa organizowana jest przez Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka z specjalnie z myślą o uczestnikach Światowych Dni Młodzieży i w związku z wizytą papieża Franciszka. Wpisuje się też w realizowany od kilku lat cykl prezentujący zakony mające związek z wielicką kopalnią soli.

 

Prezentowane na wystawie eksponaty pochodzą ze zbiorów:

Klasztoru Franciszkanów Konwentualnych w Krakowie
Klasztoru Franciszkanów w Krakowie
Klasztoru Franciszkanów w Wieliczce
Klasztoru Ojców Bernardynów w Krakowie
Klasztoru Braci Mniejszych Kapucynów w Krakowie
Klasztoru Sióstr Klarysek w Starym Sączu
Klasztoru Sióstr Klarysek w Krakowie
Klasztoru Sióstr Bernardynek w Krakowie
Klasztoru Braci Albertynów w Krakowie
Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka
oraz Pani Lidii Olesińskiej

 

Czas trwania: 15.07 – 16.10.2016 r.

Organizator: Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka

Miejsce: Zamek Żupny, ul. Zamkowa 8, Wieliczka

 

Autorem wystawy jest kustosz Marek Skubisz.

 

Patroni medialni

 

Pax, logo

This entry was posted in aktualności, wystawy. Bookmark the permalink. Both comments and trackbacks are currently closed.
  • Info praktyczne
    Godziny otwarcia

    zamek 8:30 - 15:30 (w poniedziałki nieczynne)

    kopalnia 7:30 - 19:30

    Ceny biletów

    zamek 5/8 PLN (dziedziniec - wstęp wolny)

    kopalnia 39/55 PLN (Muzeum + Trasa Turystyczna)

    informacja

    12 278 58 49

  • Kalendarium
  • Kwiecień  2017
    PWŚCPSN
     12
    3456789
    10111213141516
    17181920212223
    24252627282930
  • Obiekt tygodnia

     

     

     

     

     

     

F